"İnklüziv ali təhsilin təşkilində erkən müdaxilə proqramlarının rolu"

Gülnarə Pənahova,
“Əlilliyə erkən yardım Portec şəbəkəsi” İB-in sədri,
Xülasə
Məqalədə inklüziv ali təhsilin inkişafında erkən müdaxilə proqramlarının əhəmiyyəti və rolu barədə fikirlər təqdim edilir. İnklüziv təhsil anlayışı ilə bağlı yanlış fikirlər açıqlanaraq, inklüziv təhsilin bir layihə, proqram olmadığı əsaslandırılır, bu anlayışın yalnız fiziki iştirak və formal imkanların yaradılması ilə məhdudlaşmaması, uşağın doğulduğu gündən başlayaraq mərhələli və sistemli dəstək mexanizmlərini ehtiva etməsi məsələsi vurğulanır. Bütün dünyada inklüziv təhsil prosesinin uzun illərdir gündəmdə olmasına baxmayaraq, hələ də məsələyə birmənalı yanaşmaların olmaması, Azərbaycan kontekstində isə erkən müdaxilə xidmətlərinin regiondan regiona dəyişməsinin, qısamüddətli layihələr səviyyəsində mövcudluğunun və resurs çatışmazlığının inklüziv təhsil strategiyalarının effektivliyinə mənfi təsir göstərməsi vurğulanır. Erkən müdaxilə proqramları, xüsusilə Portage modeli kimi yanaşmalar, əlilliyi olan uşaqların sosial, akademik və emosional inkişafını gücləndirir və onların gələcək ali təhsilə uğurlu daxil olmasını təmin edir. İnklüziv ali təhsil yalnız təhsil sisteminin deyil, həmçinin cəmiyyətin müxtəlif sahələrinin, o cümlədən, infrastruktur, nəqliyyat, sosial xidmətlər və müəllim hazırlığının koordinasiyalı fəaliyyətini tələb edir. Bu çıxış inklüziv təhsil strategiyalarında erkən müdaxilə xidmətlərinin prioritetləşdirilməsinin zəruriliyini vurğulayır və akademik mobillik ilə beynəlxalq təhsilin əlçatanlığı kontekstində əlilliyi olan tələbələrin təhsil imkanlarının genişləndirilməsini təklif edir.
Açar sözlər: inklüziv ali təhsil, erkən müdaxilə, akademik mobillik, əlçatanlıq, təhsil siyasəti, Portage proqramı
Abstract
This article presents perspectives on the importance and role of early intervention programs in the development of inclusive higher education. It challenges common misconceptions about inclusive education and argues that inclusion is not merely a project or a program, nor is it limited to physical participation or the creation of formal opportunities. Instead, inclusive education must be understood as a comprehensive, phased process that begins from birth and requires systematic support mechanisms.
Despite the fact that inclusive education has been on the global agenda for decades, approaches to it remain ambiguous. In the context of Azerbaijan, the variation of early intervention services across regions, their existence primarily at short-term project levels, and the lack of resources are highlighted as key barriers to the effectiveness of inclusive education strategies.
Early intervention programs—particularly models like the Portage approach—significantly strengthen the social, academic, and emotional development of children with disabilities, enhancing their chances of successfully accessing higher education in the future.
Inclusive higher education requires not only reforms within the education system but also coordinated action across various sectors of society, including infrastructure, transportation, social services, and teacher training. This article emphasizes the need to prioritize early intervention services within inclusive education strategies and advocates for the expansion of educational opportunities for students with disabilities in the context of academic mobility and access to international education.
Keywords: inclusive higher education, early intervention, academic mobility, accessibility, education policy, Portage program
Giriş
İlk növbədə, “İnklüziv Ali Təhsil: Akademik Mobillik və Beynəlxalq Təhsilin Əlçatanlığı” mövzusunda konfransı təşkil edərək, bu mövzu ətrafında fikir mübadiləsi aparmaq imkanını yaratdığına görə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin İnklüziv Təhsil Mərkəzinə dərin təşəkkürümü bildirirəm.
İnklüziv təhsil mövzusu ötən əsrin ortalarından etibarən qlobal təhsil gündəmində mühüm yer tutaraq, müxtəlif səviyyələrdə müzakirə mövzusuna çevrilib. Bugünədək bu konsepsiyaya münasibət birmənalı deyildir və bütün cəmiyyətlərdə hələ də stereotiplər, damğalı yanaşmalar yer almaqdadır. Bu məsələ ilə bağlı çoxsaylı maneələrə baxmayaraq, inklüziv təhsilin bərabərlik, ədalət və insan hüquqları prinsiplərinə əsaslanması, onun cəmiyyətin bütün üzvləri üçün əlçatan bir təhsil sistemə çevrilməsinin vacibliyini göstərir. Bu mövzuda keçirilən konfranslar isə məsələnin aktuallığını daha geniş auditoriyalara çatdırmaq və inklüziv təhsilin əhəmiyyətinə dair təbliğat-təşviqat işlərini gücləndirmək baxımından güclü platformalardan biridir.
Əsas hissə
UNESCO inklüziv təhsilin tərifini belə verir: “İnklüziv təhsil uşaq və gənclərin iştirakını, varlığını və nailiyyətlərini məhdudlaşdıran maneələrin aradan qaldırılmasına kömək edən bir prosesdir”. [1].
Bu prosesə mane olan bir sıra fikirlərin hələ də mövcud olmasına baxmayaraq, Tədqiqat və İnkişaf (RAND) təşkilatının Avropa filialının Avropa Uşaq Sərmayəsi Platforması (European Platform for Investing in Children) üçün hazırladığı yeni siyasətdə inklüziv təhsillə bağlı 5 mif fikirə qarşı arqumentlər gətirərək, prosesə yeni baxışlar təqdim edir və inklüziyanın erkən uşaqlıq dövründən başlamasının əhəmiyyətini vurğulayır: [2].
Mif1: İnklüzivlik yalnız əlilliyi olan uşaq və gənclərə bağlıdır
İnklüziv təhsil ideyasının formalaşmasına 20-ci əsrin 60-cı illərində təhsildə əlilliyi olan uşaq və gənclərin üzləşdiyi ayrı-seçkilik məsələlərinin müzakirələri təkan verib. Lakin zamanla bu anlayış genişlənərək irq/etnik kimlik, gender, sosial təbəqə və ya dini/mədəni/dil mənsubiyyəti kimi müxtəlif ayrı-seçkilik formalarını da əhatə edib.
Mif 2: Keyfiyyətli inklüziv təhsil baha başa gəlir
Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, əlilliyi olan uşaqların məktəblərə inteqrasiyası, bu inteqrasiya məktəbdən sonrakı mərhələlərdə – ali təhsil, peşə hazırlığı və məşğulluq – davam etdirildiyi halda, ölkəyə əhəmiyyətli iqtisadi qazanc gətirə bilər
Mif 3: İnklüziv təhsil digər şagirdlərin təhsil keyfiyyətini təhlükə altına alır
Tədqiqatlar göstərir ki, inklüziv təhsil proqramında iştirak edən şagird və tələbələr akademik biliklər əldə etməklə yanaşı davranış, ünsiyyət, sosiallaşma, eləcə də məşğulluq imkanlarından da faydalanırlar. Şimali Amerika və Avropa ölkələrindən olan tədqiqatlara əsaslanan nəticələrə görə, xüsusi təhsil ehtiyacı olmayan şagirdlər inklüziv siniflərdə daha yüksək akademik nailiyyətlər əldə edirlər.
Erkən uşaqlıq dövründə inklüziyanın faydasını sübut etmək üçün daha çox tədqiqatların aparılmasına böyük ehtiyac vardır. İnklüziv təhsil uşağın təkcə gələcək akademik uğurlar baxımından deyil, həm də rifah və həmyaşıdlarla/müəllimlərlə sosial münasibətlər baxımından çox əhəmiyyətlidir. Mövcud tədqiqatlar göstərir ki, inklüziv erkən müdaxilə xidmətləri qeyri-inklüziv xidmətlərlə müqayisədə ümumi olaraq daha yüksək keyfiyyətə malik ola bilər. Bu da bir daha onu sübut edir ki, inklüziya və keyfiyyət arasında sıx əlaqə var.
Mif 4: İnklüziv təhsil xüsusi pedaqoqları işsiz qoyacaq
Məhz peşəkar inklüziv təhsil müəllimləri ilə xüsusi təhsil üzrə mütəxəssislərin sıx əməkdaşlıq çərçivəsində fəaliyyət göstərməsi uğurlu inklüziv təhsilin əsas formulasıdır. Təcrübə göstərir ki, inklüziv təhsil prosesinə xüsusi təhsil mütəxəssislərinə cəlb edilməsi daha çox fayda verə bilər.
Mif 5: İnklüzivliyə yalnız məktəblər cavabdehdir
İnklüziv təhsil prosesində bir çox maneələrə rast gəlmək olur, belə ki, bu proses cəmiyyətdə yanaşmaların, fikirlərin, münasibətlərin dəyirməsini, bütün mərhələlərdə islahatların aparılmasını tələb edir. Məktəblərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, inklüziv təhsil prosesi yalnız məktəb, valideyn, cəmiyyət əməkdaşlığı nəticəsində uğurlu və səmərəli ola bilər.
Məqalədə inklüziv ali təhsilə gedən yolun ən başlanğıc mərhələsindən – erkən uşaqlıq dövründən başlamağın vacibliyini diqqətə çatdırmaq istərdim.
İnklüzivlik anlayışı son illər yalnız təhsil müstəvisində deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sosial-iqtisadi və hüquqi inkişafı baxımından da mühüm prinsipə çevrilmişdir. Lakin biz inklüziv təhsildən danışdıqda, bu anlayışa sadəcə fiziki iştirak və ya formal imkanların yaradılması kimi baxmaq kifayət deyil. İnklüziv təhsil – xüsusilə də inklüziv ali təhsil – hər bir fərdin, o cümlədən əlilliyi olan şəxslərin potensialının reallaşması üçün sistemli dəstək mexanizmlərinin mövcudluğunu tələb edir.
Ali təhsildə inklüzivliyin yalnız universitet mərhələsində deyil, daha erkən dövrlərdən başlayaraq formalaşmalı olduğunu diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Əlilliyi olan gənclərin ali təhsilə çıxışını təmin etmək üçün ilk və bəlkə də ən vacib addım – erkən uşaqlıq dövründə keyfiyyətli və davamlı erkən müdaxilə xidmətlərinin göstərilməsidir.
Təəssüf ki, inklüziv təhsil anlayışı çox zaman yalnız məktəb ya da universitet səviyyəsində gündəmə gəlir. Halbuki, inklüziv təhsil bir proqram və ya layihə deyildir, bu, başlanğıcını, demək olar ki, uşağın doğulduğu gündən alan uzun və bir neçə mərhələdən ibarət bir prosesdir. Erkən yaşda inkişaf geriliyi və ya əlillik riski olan uşaqlara göstərilən müvafiq dəstək, onların gələcək təhsil və sosial həyatlarına birbaşa təsir göstərir. UNICEF-in məlumatına görə, Avropa və Mərkəzi Asiya regionunda 5 milyon uşaq inkişaf risklərinə malikdir və əlilliyi olan uşaqlar məktəbə qatılmaq, oynamaq və erkən təhsil imkanlarından faydalanmaq baxımından əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılmış vəziyyətdədir. Çox vaxt problemlər yalnız məktəbə gələndə aşkarlanır, bu isə erkən müdaxilə xidmətlərinin yetərsiz olduğunu göstərir. "Regionda 8,4 milyona yaxın uşaq inkişaf potensialına tam çatmamaq riski altındadır. Nəticədə, region üzrə bir çox azyaşlı uşaqda inkişaf geriliyi müşahidə edilir. Bu problemdən ən çox zərər çəkənlər sosial-iqtisadi cəhətdən həssas kateqoriyasına aid olan ailələrin uşaqları, eləcə də əlilliyi olan uşaqlardır". [3]
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, erkən uşaqlıq dövründə inkişaf və qayğı proqramları uşağın akademik nailiyyətlərinə, sosial və emosional inkişafına müsbət təsir edir. Bu proqramlardan faydalanan uşaqların gələcəkdə məktəbə hazırlıq səviyyəsi, ünsiyyət bacarıqları və akademik uğurları daha yüksək olur. Bəzi hallarda müsbət dəyişikliklər proqram başa çatar-çatmaz müşahidə olunur, digər hallarda isə bu faydalar yeniyetmə və yetkinlik dövründə üzə çıxır. [4] Bu isə bir daha onu sübut edir ki, inklüziv ali təhsilin təməli 10-15 il əvvəl qoyulmalıdır.
Bu gün Azərbaycanda erkən müdaxilə xidmətləri hələ də layihələr səviyyəsində təqdim olunur. Bölgələrdə bu xidmətlər ya mövcud deyil, ya da resurs çatışmazlığı səbəbilə məhdud şəkildə fəaliyyət göstərir. Burada Portec proqramının əhəmiyyətini vurğulamaq istəyirəm. Portec proqramı əlilliyi olan uşaqlar, onların valideynləri, digər ailə üzvləri və uşaq inkişafı üzrə mütəxəssislər üçün nəzərdə tutulmuş ailə-əsaslı erkən müdaxilə proqramıdır. Proqramın əsas məqsədi valideynlərin və ailə üzvlərinin uşağın inkişafında fəal və keyfiyyətli iştirakını təşviq etməklə, uşağın inkişaf prosesində ailənin birbaşa iştirakını təmin etmək, onun sosial, ünsiyyət, kognitiv, motor və özünə qulluq bacarıqlarını stimullaşdırmaqdır.
Portec proqramı 1969 cu ildə Amerikanın Viskonsin ştatında yerləşən Portec şəhərindəki universitetin bir qrup elmi işçisi tərəfindən həyata keçirilən və David Shearer tərəfindən idarə edilən bir layihənin nəticəsi olaraq yaranıb. Belə ki, layihənin nəticəsində müəyyən edilib ki, inkişaf çətinliyi və əlilliyi olan uşaqların inkişafında valideynlərin, uşağın yaşadığı mühitin əhəmiyyəti böyükdür. Həmçinin, kiçik yaşlı uşaqlarla təcrübəsi olan hər kəsin qısa müddətdə peşəkar ev ziyarətçisinə çevrilə biləcəyinə dair sübutlar da təqdim olunub.
Tədqiqatlar göstərir ki, erkən müdaxilə xidmətlərinin ailə mühitində tətbiqi valideynlərin psixososial rifahına müsbət təsir göstərir, ailədaxili stress səviyyəsini azaldır və valideynlərin uşağın inkişafı ilə bağlı məlumatlılıq və bacarıq səviyyəsini artırır. [5]. Portec proqramı körpənin ümumi inkişaf dinamikasını dəstəkləyir və inkişaf potensialının maksimum səviyyədə reallaşdırılmasına şərait yaradır, həmçinin, İnkişaf çətinliyi və əlilliyi olan uşaqların inklüziv cəmiyyətə hazırlanmasını təmin edir.
İnklüziv təhsilə gedən yolun uğuru təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər, infrastruktur, bələdiyyələr və digər qurumlar arasında koordinasiyalı fəaliyyətindən asılıdır. Məsələn, universitetə daxil olan əlilliyi olan bir gənc universitetin binasına daxil ola bilmirsə, ictimai nəqliyyatdan istifadə edə bilmirsə və ya universitetin heyəti onun ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmayıbsa, bu zaman inklüzivlikdən danışmaq doğru olmaz. Azərbaycanda aparılan Tədqiqat göstərir ki, binalar, ictimai nəqliyyat, keçidlər, işıqforlar, yol infrastrukturlarının keyfiyyətinin standartlara uyğun olmaması da əlilliyi olan şəxslər üçün çətinliklər yaradır [6].
İnklüziv ali təhsil həm də müəllimlərin, inzibati heyətin hazırlığı, auditoriyalardakı tələbələrin əlilliyin dərki ilə bağlı məlumatlılıq səviyyəsi ilə də birbaşa bağlıdır. Tədqiqat zamanı müəyyən edilmişdir ki, cəmiyyətdə hələ də əlilliyi olan şəxslərə münasibətdə qınaq, yazıqlıq hissi, əlilliyin xəstəlik hesab edilməsi kimi tibbi yanaşma problemləri mövcuddur. [6]. Müəllimlər yalnız akademik biliklərlə deyil, eyni zamanda inklüziv pedaqogika, fərdi yanaşma və əlillik haqqında düzgün məlumatlara da malik olmalıdırlar. Auditoriyaya daxil olan hər bir tələbə özünü dəyərli hiss etməli, həmyaşıdları tərəfindən qəbul olunduğunu və ləyaqətlə qarşılandığını hiss etməlidir. Əks halda, bu proses əlilliyi olan gəncin cəmiyyətə qatılması ilə deyil, əksinə, təcrid edilərək özünə qapanması ilə nəticələnmiş olar.
Bu məsələyə sistemli yanaşma, həmçinin, əlilliyi olan gənclərin akademik mobilliyinə və beynəlxalq təhsil imkanlarına çıxışları baxımından da əhəmiyyətlidir. Əlilliyi olan tələbələrin beynəlxalq proqramlarda iştirak etməsi üçün də onların fiziki və psixososial ehtiyaclarının təmin edilməsi vacibdir.
Təkliflər:
Uğurlu və keyfiyyətli inklüziv ali təhsilə nail olmaq üçün ali təhsil strategiyalarını hazırlayarkən, erkən müdaxilə xidmətlərinin inkişafı məsələsi də bu siyasətin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi nəzərə alınmasını təklif edirəm. Əlilliyi olan uşaqların inkişafı prosesində planlı və davamlı dəstək olacağı halda ali təhsil mərhələsində inklüziyaya nail ola bilərik.
Eyni zamanda, əlçatan infrastrukturun yaradılması, nəqliyyat və informasiya sistemlərinin uyğunlaşdırılması, və sosial maarifləndirmə işləri də paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Əlilliyi olan şəxsin universitetə daxil olması üçün sadəcə qapıların açıq olması kifayət deyil – o qapıya aparan yol da əlçatan və münasib olmalıdır.
Nəticə:
Sonda bir daha vurğulamaq istərdim ki, inklüziv təhsil bir layihə və ya proqram deyil. İnklüziv təhsil fərdlərin fiziki, sosial-emosional və hüquqi ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bərabər və ədalətli imkanların yaradılması prosesidir. Bu prosesin uğuru həyatın bütün mərhələlərində və bütün əlaqədar sahələrdə aparılan islahatlardan, tədqiqatlardan, ehtiyaclara uyğun erkən müdaxilə xidmətlərinin yaradılmasından asılıdır. Başqa sözlə desək, bu, həssas təbəqədən olan ailələrin , eləcə də, əlilliyi olan uşaqların xoşbəxt gələcəyinin təməlini qoyan bir prosesdir. Əgər biz inklüziv ali təhsil sistemini qurmaq istəyiriksə, bu prosesi uşağın doğulduğu ilk günlərdən başlayaraq, ailənin, cəmiyyətin və dövlətin birgə səyləri ilə həyata keçirməliyik. Bu, hər birimizin üzərinə düşən böyük məsuliyyətdir!






